Köprüpazar ko‘prisi tarixi va arxitekturasi

Köprüpazar ko‘prisi Turkiyaning Aspendos yaqinidagi Köprüçay (antik nomi Evrimedon) daryosi ustida joylashgan bo‘lib, ildizlari Rim davriga borib taqaladigan tarixiy o‘tish joyidir. Bugungi inshoot saljuqiylar sulolasi tomonidan 13-asrda qadimgi Rim ko‘prigining qoldiqlari va poydevor bloklari ustiga qurilgan.

Asl Rim ko‘prigining tuzilishi va yo‘nalishi bugungi kungacha saqlanib qolgan пандусы (rampalar), tayanchlar va ustun poydevorlari yordamida raqamli simulyatsiyalar orqali o‘rganilgan. Ushbu tadqiqotlarga ko‘ra, qadimgi ko‘prik 259,50 metr uzunlikda, 9,44 metr kenglikda va to‘qqizta dumaloq ravoqli qilib loyihalashtirilgan. Daryo oqimiga qarshi chidamlilikni oshirish maqsadida ikki tomonlama o‘tkir to‘siqlar va mustahkamlangan qirg‘oq devorlari qo‘shilgan. Shuningdek, o‘ng rampadagi ichi kovak qurilish texnikasi va poydevor toshlarini bir-biriga bog‘laydigan 1,5 metr uzunlikdagi temir tayoqchalar qadimgi muhandislikning rivojlanganligini ko‘rsatadi.

Rim ko‘prigining aniq qurilgan sanasi noma’lum bo‘lsa-da, uning qurilish materialining bir qismi Aspendos akvedukining suv tarmog‘idan olingani biror ishora beradi. Suv tarmog‘idan milodiy 4-asrgacha foydalanilgani ma’lum bo‘lgani uchun ko‘prikning bu sanadan oldin qurilgan bo‘lishi mumkin emas. Mutaxassislarning fikricha, qadimgi inshoot va akveduk milodiy 363 yilda sodir bo‘lgan kuchli zilzilada vayron bo‘lgan bo‘lishi mumkin va bu vayronagarchilikdan keyin akvedukning teshikli quvur toshlari yangi inshoot qurilishida qayta ishlatilgan.

Kechki Rim ko‘prigi zilzila tufayli vayron bo‘lgach, saljuqiylar sultoni I Alouddin Kayqubod (1219–1237) davrida shu qoldiqlar ustida yangi ko‘prik qurilgan. Saljuqiy usta-hunarmandlari qurilish davrida imkon qadar eski qismlardan foydalangan, biroq daryo oqimi surib yuborgan ayrim ustun qoldiqlarini ham kuzatib borishga majbur bo‘lgan.

Saljuqiylar davri mahsuli bo‘lgan ko‘prik o‘zining qadimgi o‘tmishdoshiga nisbatan kichikroq o‘lchamlarga ega. Kengligi yarmiga qisqartirilgan, ravoqlari Rim inshootiga qaraganda taxminan 4,1 metr pastroq qilib ishlangan va ko‘prik uzunligi qisqartirilgan. Qadimgi qoldiqlarning shu tarzda uyg‘unlashtirilishi yangi inshoot hajmini kichraytirib, eski qismlardan foydalanish imkonini berdi.

Saljuqiy ko‘prigini Rim ko‘prigidan ajratib turadigan eng muhim xususiyatlardan biri uning zigzagsimon yo‘nalishidir. Daryo o‘rtasidagi markaziy ustun chizig‘ida ko‘rinadigan bu aniq og‘ish va o‘tkir ravoqlar inshootga Rim ko‘prigidan ancha farq qiluvchi o‘ziga xos ko‘rinish bergan.

Ko‘prik qurilishida asosiy material sifatida ishlangan toshlar va antik davrdan qolgan yigirma qism materiallardan foydalanilgan. Xususan, Aspendos akvedukidan olingan teshikli toshlar rampali qismda uchinchi marta qayta baholandi. 1990-yillarning oxirida yo‘l chetidagi devorlarda amalga oshirilgan restavratsiya ishlari paytida esa yunon va arab tillarida yozilgan eski bitiklari bor toshlar ham inshoot elementi sifatida aniqlangan.