Faselis afsonasi: qadimgi Likiya port shahri

Qadimgi Faselis shahrining bunyod etilishi haqidagi eng aniq ma’lumotlar miloddan avvalgi 690 yilga to’g’ri keladi. Shahar رودоsliklar tomonidan koloniya sifatida qurilgan bo’lib, o’zining strategik geografik joylashuvi tufayli sharqiy Likiyaning eng muhim port shahriga aylandi.

Boshlangan paytdan boshlab u Gretsiya, Osiyo, Misr va Finikiya o’rtasidagi muhim savdo markaziga aylandi. U yarim orolning shimolida, shimoli-sharqda va janubi-g’arbiy qirg’oqda uchta asosiy portga egaligi bilan ajralib turardi.

Qadimgi davrlarda portlar muqaddas ahamiyatga ega bo’lgan. An’analar va og’zaki odatlarga ko’ra, dengizchilar xudolarga minnatdorchilik bildirish uchun gullar, asalari umi, tutatqi va turli ziravorlarni loy idishlarga solib Faselis qo’ltig’iga tashlashardi.

Tarix davomida qo’ldan-qo’lga o’tgan shahar miloddan avvalgi 5-asrda porsiyaliklar, keyinchalik Kariya satrapi Mausolos va qo’shni Limyra shahrining qiroli Perikl hukmronligi ostida qolgan. Uning eng yorqin sahifalaridan biri miloddan avvalgi 333 yilda Buyuk Aleksandrni oltin toj bilan kutib olgani edi.

Tarixiy yozuvlar va an’analarga ko’ra, shaharning bosh ma’budasi urush va donolik ma’budasi Afina bo’lgan. Hali to’liq topilmagan Afina ibodatxonasi akropol tepasidagi o’rmonli hudud ostida yotgani taxmin qilinadi.

Shuningdek, afsonaviy tafsilot sifatida Axillarning nayzasi Faselislagi Afina ibodatxonasida namoyish etilgani rivoyat qilingan. Bunday mifologik motivlar shaharning qadimgi davrdagi diniy va madaniy ahamiyatini mustahkamlagan.

Miloddan avvalgi 1-asrda qo’shni Olympos shahri bilan birga qaroqchilar talonchiligidan aziyat chekkan shahar Zekenites nomli qaroqchi nazorati ostiga o’tgan, biroq miloddan avvalgi 77 yoki 76 yillarda rimlik sarkarda Publius Servilius Vatia Isauricus tomonidan ozod qilingan. Miloddan avvalgi 43 yilda Rim hukmronligiga o’tishi bilan shaharda qayta qurish davri boshlandi.

Bugungi kungacha saqlanib qolgan eng mahobatli inshootlar qatoriga shaharning suv ehtiyojini qondiradigan suv quvurlari kiradi. Shimoliy tepalikdagi buloqdan suv olib keluvchi bu inshootlar shahar markazi va 70 metr balandlikdagi plato orasida suv kanallari bilan bog’langan edi.

Shahar maydonida joylashgan katta va kichik hammom qoldiqlari Rim davrining rivojlangan isitish tizimlari haqida aniq ma’lumot beradi. Shuningdek, asosiy ko’chaning janubiy qismida Adrian suv yo’li darvozasi qad rostlagan.

Vizantiya davrida nasroniylik dinining yepiskoplik markaziga aylangan Faselis Miraga bo’ysunuvchi manzilgoh sifatida ajralib turgan, 451 yildagi Xalkedon Kengashiga yepiskop Fronto qatnashgan.

Vaqt o’tishi bilan qaroqchilar tahdidlari, arab kemalarining hujumlari va 11-asrdagi qashshoqlashuv jarayonlari tufayli port o’z ahamiyatini yo’qotdi. Saljuqiylar o’z portlarini Alanya va Antaliyaga qaratishi bilan shahar port vazifasini to’xtatdi.

Bugungi kunda Olympos Beydag’lari milliy bog’i chegaralarida joylashgan Faselis qarag’ay va kedr o’rmonlari orasida mehmonlarni kutib olmoqda. Shuningdek, u faqat ushbu arxeologik yodgorlik hududidagina o’sadigan va aprel-may oylarida gullaydigan “Lathyrus phaselitanus” deb nomlangan noyob dukkakli o’simlik turi vatani hisoblanadi.

Bugungi kunda tashrif buyuruvchilar qadimgi shaharning Shimoliy porti, Jang porti va Qo’riqlanadigan port xarobalari bo’ylab sayr qilishmoqda, 24 metr kenglikdagi qadimgi ko’chani kezib, xarobalar soyasida dengizdan zavqlangan holda o’tmish izidan bormoqdalar.