Hacımusalar Höyüğü va Qadimgi Choma

Hacımusalar Höyüğü – Antaliya viloyatining Elmalı tumanidan 15-20 kilometr janubi-g’arbda, Hacımusalar va Beyler qishloqlari o’rtasida joylashgan tepalikdir. Beyler Höyük nomi bilan ham tanilgan bu tepalik 350 ga 300 metr o’lchamda bo’lib, balandligi 13 metrni tashkil etadi va dastlab 1970-yillarda quritilgan ko’l bo’yidagi unumdor tekislikda joylashgan edi.

Qadimgi davrlarda bu manzilgoh qadimgi Likiya ichki qismida joylashgan Choma (qadimgi yunoncha: Χῶμα) nomi bilan tanilgan edi. Pliniyga ko’ra, u Aedesa daryosi bo’yida joylashgan bo’lib, Ptolomey Chomani Janubi-G’arbiy Anadoludagi Miliyasi hududining to’rtta shahridan biri sifatida keltirib, Kandyba yaqinida joylashtiradi.

Tepalikdagi yuzaki tadqiqotlar 1949 yildan boshlab M. S. F. Hud va M. Mellink tomonidan o’tkazilgan. Muntazam qazish ishlari esa 1994 yilda Bilkent universitetidan İlknur Özgen rahbarligida boshlangan.

Manzilgoh neolit davridan O’rta Vizantiya davrigacha uzluksiz ravishda o’rnashilganligini ko’rsatadi. Qazishmalar davomida aniqlangan asosiy qatlamlarga Ilk Bronza davri, Rim va Vizantiya Temir davri kiradi.

Ilk Bronza davri me’morchiligi tepalikning g’arbiy yon bag’ridagi xandaqlarda ochib berilgan. Ushbu me’moriy qatlam Troya va G’arbiy Anadoludagi boshqa Ilk Bronza davri maskanlarida topilgan megaron sifatli tuzilmalarga o’xshash inshootlardan iborat.

Ushbu sektordagi qazishmalar qizil va qora sayqallangan kulolchilik parchalari, terrakota haykaltaroshlik buyumlari, muhr, Dikiş yigiruv toshlari, to’quv og’irliklari va bronza to’g’nog’ichlarni yuzaga chiqardi.

Tepalik markazida mozaik pollar va devor rasmlariga ega bo’lgan Vizantiya cherkovi topildi. Janubida qabriston joylashgan va uch absidali tuzilma sifatida ta’riflangan cherkov hatto dastlabki loyihasida ham 600 kvadrat metr maydonni egallagan.

Hacımusalar’ni yepiskoplik markazi sifatida aniqlaydigan qadimgi yepiskop ro’yxatlari ushbu me’moriy topilmalarni tasdiqlaydi. Rimning Likiya provinsiyasida joylashgan yeparxiya Myra metropolitenining suffragan yepiskopligi bo’lgan.

Tarixiy yozuvlar Choma bilan bog’liq bir nechta yepiskoplarning ismlarini saqlab qolgan. Pionius 381 yildagi Birinchi Konstantinopol Kengashida qatnashgan, Eudoxius 431 yildagi Efes Kengashi va 451 yildagi Xalsedon Kengashida ishtirok etgan, Nikolay esa 879 yildagi Fotian Konstantinopol Kengashida qatnashgan.

Qazishmalar natijasida manzilgoh yaxshilangan mudofaa devori bilan o’ralganligi aniqlandi. Biroq, istehkomlar Vizantiya davrida yangilanmagan, bu holat ob’ekt asosan ruhoniylar yashaydigan diniy markaz sifatida faoliyat yuritgani bilan izohlanadi.

Tepalikning g’arbiy qismida qazilgan boshqa bir Vizantiya cherkovi esa noqonuniy qazishmalar va qurilish materiallarining tashib ketilishi tufayli jiddiy zarar ko’rgan.

Qadimgi shaharning bir nechta qazilgan tuzilmalari va me’moriy qoldiqlari bugungi kunda tashrif buyuruvchilar tomonidan ko’rilishi mumkin.