Aperlae: Likya’nın Batık Mor Kentinin Tarihi

Aperlae ya da Aperlai, antik Likya'nın güney kıyısında yer alan ve MÖ 400'lerde kurulan antik bir kenttir. Tarih veya siyaset sahnesinde büyük bir rol oynamamış olmasına rağmen, yaklaşık 1300 yıllık yaşam süresiyle dikkat çeker. Kent, Kaş ile Kekova arasında yer alan Sıçak Yarımadası'nın eteklerinde, dağlar ile deniz arasındaki zorlu bir arazide kurulmuştur.

Aperlae'nin kuruluşu MÖ 4. yüzyılın sonu ile MÖ 3. yüzyılın başı arasındaki döneme denk gelir. Kent, Simena, Isinda ve Apollonia'yı içeren bir sempolity birliğinin başındaydı. Coğrafi konumu ve adına dair detaylar antik kaynaklarda farklı şekillerde geçer; Stadiasmus metinlerinde Somena'nın 64 stadia batısında konumlandırılırken, Claudius Ptolemaeus metinlerinde Aperrae, Plinius'ta ise Apyrae olarak anılır. Charles Robert Cockerell tarafından Hassar körfezinin başında bulunan bir yazıt ve Gordian III'e ait sikke yazıları kent adının gerçekliğini kanıtlamaktadır.

İç bölgelerdeki zorlu arazi tarımı imkansız kıldığı için, Aperlaeli halk hayatını deniz yoluyla ve kıyı imkanlarıyla sürdürmüştür. Yerleşimin yakınındaki körfez fırtınalara karşı yeterli koruma sağlamıyordu ve güvenilir tatlı su kaynakları yoktu. Bu nedenle halk, su ihtiyacını kent genelindeki çok sayıda sarnıçta biriktirdikleri yağmur sularıyla karşılamıştır.

Kentin en çarpıcı ekonomik ve arkeolojik özelliklerinden biri, Murex salyangoz kabuklarının oluşturduğu devasa yığınlardır. Kentin iki ayrı bölgesinde toplam 1,600 metrekarelik alana yayılan bu kabuklar, binaların harç ve betonlarında malzeme olarak kullanılmış ve deniz kıyısına da büyük miktarlarda dökülmüştür. Maryland Üniversitesi ve Suna-İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü ekiplerinin incelemelerinde, bu kabukların Romalı asiller ile daha sonra Vatikan'daki üst rütbeli din adamları tarafından kullanılan değerli Sur moru pigmentinin üretiminde kullanıldığı saptanmıştır.

Aperlae, gelişmiş rıhtım veya liman tesislerine sahip olmamasına rağmen, zengin bir ticaret merkeziydi. Su altında kalan ve karada devam eden kalıntılarda dört kilise, çok sayıda mezar taşı ve sağlam surlar tespit edilmiştir. Batık kesimde bulunan seramik kaplı üç havuzun canlı salyangozların işlenmeyi beklediği holding tankları olduğu düşünülmektedir. Ayrıca ağlarla toplandığı anlaşılan Murex salyangozlarından elde edilen boyanın altın değerinde olduğu bilinmektedir.

Aperlae, Roma eyaleti Likya'ya bağlı olarak Myra'nın metropolitliğine bağlı önemli piskoposluk merkezlerinden biriydi. MS 640 dolaylarında İmparator Heraclius döneminde düzenlenen Notitiae Episcopatuum listesinde beşinci sırada yer almıştır. Günümüzde Katolik Kilisesi tarafından ismen yaşatılan bir itibari piskoposluk (titular see) olarak kabul edilmektedir.

Müslüman akınlarının başlaması ve kıyı güvenliğinin zayıflaması sonucunda Aperlae, korsan tehditleri yüzünden 7. yüzyılın sonlarında terk edilmiştir. Kilisedeki geç dönem onarımları, kent boşaltıldıktan sonra bir süre küçük bir grup insan veya göçebenin burada yaşadığına işaret etse de, kent bir daha asla yeniden inşa edilmemiştir.

Zaman içinde meydana gelen depremler, yamaçta kurulan antik kentin güneye bakan bölümlerinin ve bazı yapıların denize kaymasına neden olmuştur. Günümüzde sığ sularda rıhtım, iskele, dalgakıran, 14 ana duvar yapısı, 16 mekân, kilise blokları ve şapellere ait kalıntılar dağınık hâlde bulunmaktadır. Kara kısımda ise Helenistik ve Roma-Bizans dönemlerine ait sur duvarları ve liman yapıları ziyaretçilerini karşılamaktadır.