Aspendos Qadimgi Shahri va Tarixi

Antaliya viloyatining Serik tumaniga qarashli Belkıs qishlog’ida joylashgan Aspendos Pamfiliyaning eng boy va obod qadimgi shaharlaridan biri edi. Geograflar Strabon va Pomponius Mela shahar argiviyaliklar tomonidan asos solinganini yozishsa-da, arxeologik ma’lumotlar uning eramizdan avvalgi 10-asrda axeylar tomonidan asos solinganini ko’rsatadi. Mahalliy Anadolu tiliga asoslangan Aspendos nomi hududning qadimiy ildizlaridan dalolat beradi.

Muhim savdo yo’lida joylashgani va Ko’pruçay daryosi orqali O’rta er dengiziga bog’langani Aspendosni har bir davrda joziba markaziga aylantirgan. Eramizdan avvalgi 5-asrning birinchi choragigacha Fors hukmronligi ostida qolgan shahar eramizdan avvalgi 467 yilda Evrimedon jangiga guvoh bo’lgan, unda yunon kuchlari forslarni mag’lub etgan. Tarixchi Tukidid bu davrda daryo Aspendosgacha kemalar qatnoviga qulay bo’lganini va shahar tuz, yog’ va jun savdosidan ulkan boylik orttirganini ta’kidlaydi.

Eramizdan avvalgi 546 yilda Fors hukmronligiga o’tgan shahar o’z nomidan tanga zarb qilishda davom etgani tufayli keng erkinlikka ega bo’lgan. Eramizdan avvalgi 467 yildagi Evrimedon jangidan keyin Delos ittifoqiga qo’shilgan Aspendos, eramizdan avvalgi 411 yilda yana forslar tomonidan qo’lga kiritilgan. Eramizdan avvalgi 389 yilda afinalik qo’mondon Trasibul shahardan xiroj talab qilgani sababli Aspendosliklar bilan ularning o’rtasida to’qnashuv chiqib, qo’mondon chodirida o’ldirilgan.

Buyuk Iskandar eramizdan avvalgi 333 yilda Pergeni egallagandan so’ng Aspendosga yurish qilib, fuqarolar soliq va ot to’lasa, qo’shin joylashtirmaslikka kelishib olgan. Biroq aholi bu kelishuvni tasdiqlamagach, Iskandar shaharga qaytib, qattiq shartlar qo’ygan va Makedoniya garnizonini joylashtirib, og’ir yillik o’lponlar solgan. Eramizdan avvalgi 190 yilda rimliklarga taslim bo’lgan shahar keyinchalik korrupsiyasi bilan tanilgan pretor Verres tomonidan san’at xazinalaridan mahrum qilingan.

Aspendosning eng ulug’vor binosi uning sahnasi bilan bizgacha yetib kelgan eng mustahkam Rim ochiq osmon ostidagi teatri hisoblanadi. Eramizning 2-asrida Antoninus Pius davrida qurilishi boshlanib, Markus Avreliy davrida yakunlangan teatr shahrining mahalliy xudolari va imperator oilasiga bag’ishlangan. Me’mori Aspendoslik Theodorusning o’g’li Zenon bo’lgan tuzilma taxminan 96 metr diametrga ega bo’lib, kelib chiqishi mahalliy afsonalarga borib taqaladigan xalq ertaklarida qirolning qizi bilan uylanish musobaqasiga sabab bo’lgan.

Shaharning suv ehtiyojini qondirish uchun qurilgan Aspendos suv kemeri davrining muhandislik durdonalari qatoriga kiradi. Eramizning 2-asri va 3-asr oxirlari oralig’ida qurilgan deb taxmin qilinadigan tizim vodiylardan o’tish uchun teskari sifon texnologiyasidan foydalangan. Bitiklarda Tiberius Claudius Italicus tomonidan moliyalashtirilgani ko’rsatilgan suv kemeri ohaktosh bloklari va maxsus qorishma bilan o’ralgan minoralar orqali suv tashigan.

Aspendos qadimgi dunyoda keng turdagi tangalarga ega bo’lgan eng muhim markazlardan biridir. Eramizdan avvalgi 5-asr boshlab zarb qilingan kumush staterlarda old tomonda kurashayotgan atletlar, orqa tomonda esa triskeles yoki slanger figuralari joy olgan. Tanga ustidagi yozuvlarda shahar nomi Anadolu tilida ΕΣΤFΕΔΙΙΥΣ shaklida ko’rinadi; bu tangalarning ko’pligi shaharning savdo quvvatining isbotidir.

Rim davrida Filostrat tomonidan Pamfiliyaning uchinchi shahri sifatida tilga olingan Aspendos Vizantiya davrida Primopolis nomi bilan tanilgan va tanazzul jarayoniga kirishgan. Vizantiya davrida va undan keyin o’z kuchini saqlab qolishga harakat qilgan shaharda saljuqiylar teatrdan karvonsaroy va saroy sifatida foydalanganlar hamda Evrimedon ko’prigini qayta qurganlar.

Bugungi kunda Aspendos minglab mahalliy va xorijiy sayyohlarni o’ziga jalb qilmoqda, bularning eng diqqatga sazovori qadimgi teatr va suv kemerlaridir. Qadimgi teatr zamonaviy madaniy hayotga xizmat qilishda davom etib, konsertlar, tadbirlar va 1994 yildan beri har yili tashkil etiladigan Aspendos xalqaro opera va balet festivaliga mezbonlik qilmoqda.