Yangi masjid yoki Valide Sulton masjidi — Istanbulda 1597-yilda Sulton Murad III ning rafiqasi Safiye Sultonning buyrug‘i bilan poydevori qo‘yilgan va 1665-yilda o‘sha davr hukmdori Sulton Mehmed IV ning onasi Turhan Hatice Sultonning saʼy-harakatlari bilan ibodatga ochilgan Usmonli imperatorlik binosidir.
Qurilish hokimiyatni namoyish etish maqsadida Safiye Sulton tomonidan Eminönüda boshlangan. Hududning tijoriy ahamiyati va yahudiy aholining mulklarini musodara qilish jarayonlari loyihaga yo‘nalish berdi. Dastlabki meʼmor Davud Ağa vafotidan so‘ng vazifani Dalgıç Ahmed Ağa o‘z zimmasiga oldi, biroq Sulton Mehmed III ning vafoti va Safiye Sultonning saroydan uzoqlashtirilishi tufayli bino ko‘p yillar davomida qarovsiz qoldi.
Chala qolgan va xalq orasida “Zulmiye” deb atalgan qarovsiz bino 1660-yilgi Buyuk Istanbul yong‘inida zarar ko‘rdi. O‘sha yili Turhan Hatice Sultonning tashabbusi va bosh meʼmor Mustafa Ağaning mas’uliyatida qayta boshlangan ishlar 1665-yilda yakunlanib, masjid “Adliye” nomi bilan ochildi.
Klassik Usmonli meʼmorchiligining ravoqli hovli sxemasini davom ettirgan bino markaziy rejaga ega. Asosiy gumbaz to‘rt tomondan yarim gumbazlar bilan kengaytirilgan bo‘lib, piramidani eslatuvchi balandligi bilan eʼtiborni tortadi. Binoda kesma küfeki toshi, marmar va g‘isht materiallaridan foydalanilgan.
Masjidning ichki makoni ko‘k, firuza va yashil tusdagi Iznik koshinlari bilan bezatilgan. Hünkâr mahfili ostida Krit fathidan keyin keltirilgan qizil rangli somaki marmar ustunlar joylashgan. Uchta sharafali ikki minora binoning siluetini yakunlaydi.
Bino Valide Sulton maqbarasi, Hünkâr Kasri, sebil, buloq, sibyon maktabi, darülkurra va Misr bozori arastasi bilan birgalikda kulliye sifatida loyihalashtirilgan. Keyingi davrlarda ushbu majmua ichiga kutubxona, muvakkithona va qo‘shimcha maqbaralar ham qo‘shilgan.
Wikimedia research dossier · Oxirgi tekshiruv: 2026-10-19 13:20:28
