Yivli minora masjidi tarixi

Yivli minora masjidi yoki Antaliya Jome masjidi Antaliyadagi eng qadimgi islomiy inshootlardan biri bo’lib, 13-asr saljuqiylar davriga tegishli. Kaleiçida, Jumhuriyat ko’chasi bo’ylab Kalekapisi maydoni yaqinida joylashgan bu bino bugungi kunda Antaliyaning eng muhim ramziga aylangan.

Yivli minoraning kelib chiqishi 13-asr boshlariga borib taqaladi. Antaliya 1216-yilda saljuqiylar tomonidan zabt etilgandan so’ng, vayron bo’lgan Vizantiya cherkovi o’rnida 1230-yil atroflarida masjid qurilgan. Minora esa Onadoʻlida keng koʻlamli bunyodkorlik ishlari bilan tanilgan I. Aʼladdin Kayqubod hukmronligi davrida bunyod etilgan.

Dastlabki masjid 14-asrda yo vayron bo’lgan yoki qarovsiz qolgan. 1373-yilda Hamidids sulolasidan bo’lgan Mehmetbey tomonidan qaytadan qurilgan. Bino 20-asrda muayyan davr mobaynida Antaliya muzeyi sifatida ham xizmat qilgan.

Masjid to’g’ri burchakli rejadagi tuzilishga ega bo’lib, Onado’lidagi ilk ko’p gumbazli diniy me’morchilik namunalarini aks ettiradi. Ibodat zali Rim yoki Vizantiya davriga oid antik ustun boshliqlari tayanuvchi o’n ikki ustun tomonidan qo’llab-quvvatlanadigan, ikki qator qilib joylashtirilgan oltita gumbaz bilan qoplangan. Devorlari kesma toshdan ishlangan.

Majmuaning eng ko’zga ko’ringan qismi 38 metr balandlikdagi minora bo’lib, u qizil g’ishtdan yasalgan ulkan kvadrat tosh poydevor ustiga ko’tarilgan. Yivli qismga ega bo’lgan minora 90 zinapoyadan iborat. Tana qismi g’isht hamda turkuaz va to’q ko’k rangli koshinlar bilan bezatilgan.

Majmuaga kiruvchi tuzilmalar qatoriga Yivli minora, Yivli masjidi, G’iyosiddin Kayxusrav madrasasi, Saljuqiy madrasasi, Mavlaxona, Zanjirkiron maqbarasi va Nigor Xotun maqbarasi kiradi.

G’iyosiddin Kayxusrav madrasasi 1239-yilda Atabey Armag’on tomonidan II. G’iyosiddin Kayxusrav nomidan qurdirilgan. Uning ro’parasida 13-asr yodgorligi ekanligi taxmin qilinadigan Saljuqiy madrasasi qoldiqlari joylashgan.

Zanjirkiron maqbarasi minoraning shimolida yuqori bog’da joylashgan. Saljuqiy uslubida bo’lishiga qaramay, uning sodda tashqi yuzasi va derazalari Usmonli maqbaralari xususiyatini o’zida aks ettiradi. 1377-yilda qurilgan bo’lib, 3 ta qabrni saqlab kelmoqda.

Nigor Xotun maqbarasi Yivli masjidining shimolida joylashgan. Olti burchakli rejada qurilgan, sodda ko’rinishga ega bu saljuqiy uslubidagi maqbara 1502-yilga oid. Uning g’arbida esa I. A’laddin Kayqubod tomonidan 1225-yilda qurdirilgani taxmin qilinadigan va hozirda tasviriy san’at galereyasi sifatida ishlatilayotgan Mavlaxona joylashgan.

Masjidda 1953 va 1961-yillarda ta’mirlash ishlari olib borilgan, 2007–2010-yillar oralig’ida esa keng ko’lamli restavratsiya yakunlangan. So’nggi restavratsiya vaqtida bino ostidan tarixiy suv kanallari topilgan bo’lib, hozirda ularni shisha pol ostidan ko’rish mumkin.