Hacımusalar Höyüğü ve Antik Choma Kenti

Hacımusalar Höyüğü, Antalya ili Elmalı İlçesinin 15-20 kilometre güneybatısında, Hacımusalar ile Beyler köyleri arasında yer alan bir höyüktür. Beyler Höyük olarak da bilinen tepe, 350 x 300 metre boyutlarında olup 13 metre yüksekliktedir ve 1970'li yıllarda kurutulan bir gölün kenarındaki verimli bir ovada bulunmaktadır.

Antik çağda Choma (Grekçe: Χῶμα) olarak bilinen yerleşim, antik Likya'nın iç kesimlerinde bulunuyordu. Plinius'a göre Aedesa Nehri üzerinde yer alan kenti, Batlamyus Güney-Batı Anadolu'daki Milyas bölgesinin dört şehrinden biri olarak listeler ve Kandyba yakınlarına konumlandırır.

Höyükte yüzey araştırmaları 1949 yılından itibaren M. S. F. Hood ve M. Mellink tarafından yürütülmüştür. Düzenli kazı çalışmaları ise 1994 yılında Bilkent Üniversitesi'nden İlknur Özgen başkanlığında başlatılmıştır.

Yerleşimin Neolitik Çağ'dan Orta Bizans Dönemi'ne kadar kesintisiz olarak iskan gördüğü anlaşılmaktadır. Kazılarda saptanan ana tabakalar arasında Erken Tunç Çağı, Roma ve Bizans Demir Çağı yer almaktadır.

Tepenin batı yamacındaki açmada Erken Tunç Çağı mimarisi açığa çıkarılmıştır. Bu tabakanın mimarisi, Troya ve diğer Batı Anadolu örneklerinde olduğu gibi megaron benzeri yapılardan oluşmaktadır.

Erken Tunç Çağı kesiminde yapılan kazılarda kırmızı ve siyah açkılı çanak çömlek parçaları, pişmiş toprak figürler, bir mühür, ağırşaklar, tezgâh ağırlıkları ve tunç iğneler ele geçmiştir.

Höyüğün merkezinde mozaik zeminler ve duvar resimlerine sahip bir Bizans kilisesi ortaya çıkarılmıştır. Üç koçlu bir yapı olarak tanımlanan ve güneyinde bir mezarlık barındıran kilisenin ilk halinde bile 600 metrekarelik bir alana yaygın olduğu belirlenmiştir.

Antik Döneme ait piskoposluk listelerinde Hacımusalar'ın bir piskoposluk merkezi olarak gösterilmesi bu bulguları desteklemektedir. Kilise, Roma piskoposluk vilayetlerinden Likya'da yer almış ve Myra metropolitliğine bağlı bir suffragan piskoposluk olmuştur.

Tarihsel kayıtlar, Choma piskoposluğuna katılan bazı isimleri korumuştur. Pionius 381 yılındaki Birinci Konstantinopolis Konsili'ne katılmış, Eudoxius 431 yılındaki Efes Konsili ile 451 yılındaki Kadıköy Konsili'nde görev almış ve Nicolaus da 879 yılındaki Fotyan Konstantinopolis Konsili'nde yer almıştır.

Yerleşmenin etrafının bir surla çevrili olduğu ve iyi tahkim edildiği kazılarda ortaya çıkmıştır. Ancak Bizans Dönemi'nde surların yenilenmediği görülmüştür; bunun nedeni yerleşmenin dini bir merkez olmasına ve sakinlerinin din adamlarından ibaret olabileceğine bağlanmaktadır.

Höyüğün batısında kazılan bir diğer Bizans kilisesi ise kaçak kazılar ve inşaat malzemesi alınması nedeniyle oldukça hasar görmüştür.

Antik kentin kazılmış bazı yapıları ve kalıntıları günümüzde ziyaretçiler tarafından görülebilir durumdadır.