گزانتوس یا آرنا، شهری باستانی بود که در نزدیکی روستای کنیک در استان آنتالیا، بر روی صخره‌ای شیب‌دار در کرانه چپ رودخانه گزانتوس بنا شد. این سکونتگاه که در دوران باستان به عنوان پایتخت اداری و مذهبی لیکیه فعالیت می‌کرد، به عنوان یکی از بزرگترین و مهم‌ترین مراکز فرهنگی و تجاری منطقه برجسته است. نام این شهر از واژه یونانی ksanthos به معنای «زرد» گرفته شده است.
پایه‌های تاریخ شهر به حدود سال ۱۲۰۰ پیش از میلاد بازمی‌گردد، در حالی که کهن‌ترین آثار به‌دست‌آمده در منطقه به سده ۸ پیش از میلاد تعلق دارند. در ایلیاد هومر ذکر شده است که رهبران لیکیایی، گلاوکس و سارپدون، نیروهایی را از سرزمین‌های رودخانه گزانتوس در جنگ ترویا در سال ۱۱۸۴ پیش از میلاد همراه آوردند. استرابو، مورخ یونانی، بعدها ذکر کرد که گزانتوس بزرگترین شهر لیکیه بود.
در طول تاریخ طولانی خود، گزانتوس چندین بار توسط پارس‌ها، اسکندر کبیر، رومیان و بیزانسی‌ها محاصره یا فتح شد. حدود سال‌های ۵۴۵ یا ۵۴۰ پیش از میلاد، این شهر مورد هجوم پارس‌ها به فرماندهی هارپاگوس، ژنرال مادی، قرار گرفت و بنا بر گزارش مورخان، صحنه مقاومت‌های دردناک و خودکشی جمعی تراژیک ساکنان آن شد. ویرانی مشابهی در سال ۴۲ پیش از میلاد زمانی که رومیان به رهبری بروتوس شهر را در جنگ داخلی آزادگران محاصره کردند، رخ داد.
سکونتگاه باستانی بر روی دو تپه برجسته مسلط بر دشت جای گرفته است. نخستین آن‌ها آکروپولیس لیکیایی است که به صورت صخره‌ای شیب‌دار در کنار رودخانه گزانتوس با حصارها احاطه شده؛ و دومین آن‌ها که در شمال قرار دارد، آکروپولیس رومی است که ساختاری بلندتر و وسیع‌تر دارد. این شهر بعدها دارای نقشه شبکه‌ای شد و در غرب با یک پیاتزای بزرگ دارای رواق‌ها ساخته شد.
میراث معماری گزانتوس با مقبره‌های صخره‌ای، مقبره‌های تابوتی (سارکوفاژ) و یادمان‌های ستونی مختص فرهنگ لیکیایی توجه را جلب می‌کند. علاوه بر سنت‌های معماری چوبی، سازه‌های سنگی نیز برجسته هستند. آثار باشکوهی مانند یادمان نرید، یادمان هارپی و مقبره پایاوا ثروت منطقه را بازتاب می‌دهند، و یادمان نرید الهام‌بخش مستقیم آرامگاه هالیکارناسوس در منطقه کاریا بود.
کاوش‌های باستان‌شناسی در این شهر نخستین بار در سال ۱۸۳۸ و دهه‌های ۱۸۴۰ میلادی توسط چارلز فلووز، باستان‌شناس بریتانیایی، انجام شد. فلووز بسیاری از آثار مهم از جمله یادمان نرید را به موزه بریتانیا در لندن منتقل کرد. کاوش‌ها که در سال ۱۹۵۰ توسط باستان‌شناسان فرانسوی از سر گرفته شد، از سال ۲۰۱۱ تاکنون به سرپرستی پروفسور دکتر برهان وارکیوانچ ادامه دارد.
در دوره بیزانس، گزانتوس نیز مانند سرتاسر لیکیه به شکوفایی رسید و خانه‌های لوکس و باسیلیکاهای بزرگی بر روی آکروپولیس لیکیایی ساخته شدند. زمین‌لرزه‌های سده ششم بناها را ویران ساختند و پس از آن دیوارهای شهر در برابر تهدید اعراب تقویت شدند. این مرکز باستانی که به مرور زمان متروک و ویران شد، در سال ۱۹۸۸ به همراه شهر لیتون در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.
Wikimedia research dossier · آخرین بررسی: 2026-10-18 12:39:12
