Arna nomi bilan ham tanilgan Ksantos — Antaliya viloyatining Qinıq qishlog’i yaqinida, Eshan chayining chap qirg’og’idagi tik qoya ustida qurilgan qadimgi shahar. Qadimgi davrda Likiyaning ma’muriy va diniy poytaxti vazifasini bajargan ushbu manzilgoh mintaqaning eng yirik va muhim madaniy hamda savdo markazlaridan biri sifatida ajralib turadi. Shaharning nomi yunoncha «sariq» ma’nosini bildiruvchi ksantos so’zidan kelib chiqqan.
Shaharning tarixi eramizdan avvalgi 1200-yillarga borib taqaladi, hududdan topilgan eng qadimgi qoldiqlar esa miloddan avvalgi 8-asrga tegishli. Homerning «Iliada» dostonida miloddan avvalgi 1184-yildagi Troya urushida qatnashgan likiyalik yetakchilar Glauk va Sarpedon Ksantos daryosi erlaridan kelgani qayd etilgan. Qadimgi yozuvchi Strabon ham Ksantos Likiya shaharlarining eng kattasi bo’lganini yozib qoldirgan.
O’zining uzoq tarixi davomida Ksantos eronliklar, Buyuk Aleksandr, rimliklar va vizantiyliklar tomonidan bir necha bor qamal qilingan yoki zabt etilgan. Miloddan avvalgi 545 yoki 540-yillarda midiyalik sarkarda Garpag boshchiligidagi fors qo’shinlari istilosiga uchragan shahar tarixchilar keltirib o’tganidek, aholisining azobli qarshiliklari va fojiali o’z joniga qasd qilishlariga guvoh bo’lgan. Shunga o’xshash vayronagarchilik miloddan avvalgi 42-yilda Ozodchilar fuqarolar urushi davrida rimlik sarkarda Brutus shaharni qamal qilganida ham sodir bo’lgan.
Qadimgi manzilgoh tekislikka hukmronlik qiluvchi ikkita asosiy tepalikda joylashgan. Ulardan birinchisi — Eshan chayi bo’yida tik qoya shaklida ko’tarilgan va devorlar bilan o’ralgan Likiya akropolidir; shimolda joylashgani esa balandroq va kengroq tuzilishga ega bo’lgan Rim akropolidir. Keyingi davrlarda shahar panjara rejasiga ega bo’lib, g’arbda portiklarga ega katta maydon (piazza) bilan qurilgan.
Ksantosning me’moriy merosi Likiya madaniyatiga xos qoyadagi maqbaralar, sag’analar va ustunli qabr yodgorliklari bilan e’tiborni tortadi. Yog’och me’morchiligi an’analari bilan bir qatorda tosh binolar ham ajralib turadi. Nereid yodgorligi, Harpiya yodgorligi va Payava sag’anasi kabi muhtasham asarlar mintaqaning boyligini aks ettirsa, Nereid yodgorligi qo’shni Kariya viloyatidagi Galikarnas mavzoleyiga to’g’ridan-to’g’ri ilhom manbai bo’lgan.
Shaharda olib borilgan arxeologik qazishmalar dastlab 1838-yilda va 1840-yillarda britaniyalik arxeolog Charlz Fellouz tomonidan amalga oshirilgan. Fellouz Nereid yodgorligi hamda boshqa ko’plab muhim asarlarni Londondagi Britaniya muzeyiga ko’chirgan. 1950-yilda frantsuz arxeologlari tomonidan qayta boshlangan qazish ishlari 2011-yildan beri prof. dr. Burxon Varqivanch rahbarligida davom ettirilmoqda.
Vizantiya davrida Likiya bo’ylab Ksantos ham farovonlikni boshdan kechirgan, Likiya akropoli ustida dabdabali uylar va katta bazilikalar qurilgan. Oltinchi asrda yuz bergan zilzilalar binolarni vayron qilgan, shundan so’ng arablar tahdidiga qarshi shahar devorlari mustahkamlangan. Vaqt o’tishi bilan tashlab ketilgan va vayron bo’lgan ushbu qadimgi markaz 1988-yilda yaqinidagi Letoon bilan birgalikda YuNESKOning Butunjahon madaniy merosi ro’yxatiga kiritilgan.
Wikimedia research dossier · Oxirgi tekshiruv: 2026-10-18 12:39:12
