Mahalliy aholi orasida «Uch darvoza» ma’nosini anglatuvchi Üçkapılar nomi bilan tanilgan Adrian darvozasi Rim imperatori Adrian 130-yilda shaharga tashrif buyurganidan so’ng uning sharafiga bunyod etilgan monumental g’alaba archasidir. Keyinchalik shahar va uning portini o’rab turgan mudofaa devorlariga qo’shib yuborilgan bu inshoot bugungi kunda antik davrdan saqlanib qolgan yagona kirish darvozasi hisoblanadi.
Me’moriy kompozitsiyada ikkita ustunli fasad, to’rtta pilon ustiga ko’tarilgan uchta kirish archasi va har ikki tomonida bittadan minora mavjud. Janubiy minora rim davriga oid bo’lsa, shimoliy minoraning quyi qismi ham rim davriga tegishli bo’lib, uning yuqori qismi XIII asrning birinchi yarmida Saljuqiylar sultoni Iouiy Alouddin Kayqubod davrida arab yozuvidagi bitik bilan qaytadan qurilgan.
Asosan oq marmardan qurilgan bo’lsa-da, tavsiflarda granit ustunlar ham tilga olinadi, darvoza ajoyib naqshlari bilan ajralib turadi. Uning o’tish yo’laklarida gul va rozetka relyeflari, gul frizlari tushirilgan 1,28 metr balandlikdagi entablatura va sher boshlari bilan bezatilgan diltaxmonlar mavjud. Dastlabki ikkinchi qavatdan oz qismi saqlanib qolgan bo’lsa-da, tarixchilar u bir vaqtlar imperator va uning oilasining haykallarini ko’tarib turganiga ishonishadi.
Asrlar davomida darvoza uni o’rab turgan shahar devorlari bilan yopilib, yashirin holda qolgani tufayli jiddiy tuzilmaviy zararlardan tasodifan saqlanib qolgan. Evliya Chalabi va Kornel de Bryuyin kabi ilk zamonaviy sayohatlar bu haqda hech qanday ma’lumot bermagan va inshoot XIX asr boshlarida Britaniya dengiz floti zobitlari, xususan, 1812 yoki 1817-yillarda Frensis Bofort tomonidan qaytadan kashf etilgan.
XIX asrdagi ilmiy hujjatlar 1882-yilda Mutasarrif Turxon Poshoning tashabbusi bilan boshlangan qazish ishlaridan oldin amalga oshirilgan bo’lib, bu jarayonda atrofdagi devorlar tozalanib, darvozaning yarmi ochilgan edi. Qazish vaqtida ustunlar qulab tushganda, piramida shaklidagi tosh ustunlar vaqtincha qo’shilgan, biroq ular 1959-yildagi yirik restavratsiya paytida olib tashlanib, asl loyihaga mos ravishda oq marmar ustunlar qayta o’rnatilgan.
Asrlar davomida ko’cha sathining ko’tarilishi tufayli Adrian darvozasi hozirda zamonaviy yer sathidan pastda joylashgan bo’lib, tashrif buyuruvchilar unga yetib borish uchun zinalardan pastga tushishlari kerak. 1959-yildagi restavratsiya ishlari asl rim davridagi piyodalar yo’lagini ochish uchun keyingi qoplamalarni olib tashladi, u yerda qadimiy aravalar tomonidan yedirilgan chuqur izlar hozir ham ko’rinib turibdi. So’nggi munitsipal loyihalar atrofdagi piyodalar yo’laklarini va eski shahar bilan uyg’unlikni yanada yaxshiladi.
Yodgorlik dastlab Adrian sharafiga yaltiroq bronza harflardan iborat ko’zga ko’ringan yunoncha yozuvni o’z ichiga olgan edi. XIX asr davomida sayohatchilar bu harflarni Vena, Berlin, London va Oksforddagi muassasalar hamda turli Yevropa kolleksiyalari va muzeylariga tarqatib yuborishdi va faqat "TRAIANω" so’zining bir qismi kabi parchalar qoldi.
Bugungi kunda Antantaliyaga kelgan mehmonlar Adrian darvozasini uch ravoqli fasod, murakkab gumbaz o’ymakorligi va tutash qadimiy minoralari bilan jonli tarixiy diqqatga sazovor joy sifatida uchratadilar. Ushbu yodgorlik har yili o’tkaziladigan Kaleiçi Eski Shahar Festivali, marafon yugurish yo’laklari va mahalliy tramvay yo’nalishlari uchun markaziy makon bo’lib xizmat qilish orqali zamonaviy fuqarolik hayotida faol ishtirok etishda davom etmoqda.
Wikimedia research dossier · Oxirgi tekshiruv: 2026-09-29 19:10:38
