Turk tilida yonuvchi tosh degan ma’noni anglatuvchi Yanartaş Antaliya viloyatining Kemer tumanidagi Çıralı qishlog’i yaqinida, dengiz sathidan 180 metr balandlikda va sohildan 3 kilometr uzoqlikda joylashgan tarixiy hamda sayyohlik tabiiy gaz manbaidir. Olympos Beydağları milliy bog’i hududida qolgan bu noyob maydon toshlar orasidan sizib chiquvchi quruq va hidsiz gazning kislorod bilan uchrashishi natijasida o’z-o’zidan yonib, 2500 yildan beri yonib kelmoqda.
Yunon mifologiyasida va Anadoluda yillar davomida аytib kelinayotgan afsonaga ko’ra, Efira qiroli Glaukosning o’g’ri Hipponoes ov paytida akasi Bellerosni o’ldiradi va Bellerophontes nomini oladi. Surgun qilingan yigit uni o’ldirishga ko’zi qiymagan Argos qiroli tomonidan Likiya qiroliga yuboriladi. Likiya qiroli ham uni Olympos tog’ida yashaydigan, arslon boshli, echki tanali, ilon dumli va og’zidan olov sochuvchi qo’rqinchli Chimera maxluqi bilan jang qilish uchun jo’natadi.
Bellerophontes Pegassos nomli qanotli otiga minib Chimera bilan jang qilishga boradi. Maxluq hujum qilganda Pegassos havoga ko’tariladi va Bellerophontes yerga tushayotganda nayzasi bilan maxluqni yerning tubiga ko’mib tashlaydi. Biroq Homer hikoya qilgan bu afsonaga ko’ra, Chimera yer ostidan olov sochishda davom etadi va bugungi kunda tog’da ko’rinib turgan olovlar maxluqning otilib chiquvchi nafasidir.
Afsonaning davomida Bellerophontesning g’alabasini nishonlash maqsadida Olymposda musobaqa o’tkaziladi. Atletlar Chimera muqaddas olovi bilan mash’alalarini yoqib Olympos shahriga yugurishadi va shu tariqa qadimgi davrdagi Olimpiya o’yinlarining Anadodagi ilk namunasi amalga oshiriladi. Bugungi kunda yoqiladigan an’anaviy Olimpiya mash’alasi ham Chimeraning sönmeyan olovining ramziy ifodasi sifatida qabul qilinadi.
Ilmiy jihatdan o’rganilganda, Yanartaşdagi gaz chiqishining kelib chiqishi bo’yicha turli fikrlar ilgari surilgan. Ilvallari eski botqoqlikdan kelib chiqqani o’ylangan bo’lsa-da, bugungi kunda gazning ham organik termogenik kelib chiqishga ega ekanligi, ham magmatik jinslardagi ruteniya katalizlangan past haroratli serpentinizatsiya jarayonlari natijasida hosil bo’lgan nodir abiotik metan aralashmasi ekanligi tushunilgan.
Vaqt o’tishi bilan sel suvlarining allyuviy olib kelishi va qilingan ayrim burg’ulash ishlari olovlarning chiqish nuqtalari va shiddatida o’zgarishlarga olib keldi. 1935 yilda faqat 2 nuqtadan olov chiqayotgan bo’lsa, keyingi yillarda bu son mavsumiy bosim o’zgarishlari va yer osti suvlari harakatiga qarab farq qildi. Qish oylarida gaz oqimi va olovlar yanada kuchayadi.
Bugungi kunda ziyoratchilar Çıralı plajining shimolidagi qoyalarga yetib borish uchun o’rmon ichidan boshlanadigan bir kilometrlik oson piyodalar yo’lagidan yurishadi. Bevosita olovlar joylashgan hududning qoq tagida olovga bag’ishlangan roli bilan tanilgan temirchilik va olov xudosi Hephaistos ibodatxonasining qoldiqlari joylashgan. Qadimgi dengizchilar olovdan navigatsiya uchun foydalangan bo’lsa, zamonaviy ziyoratchilar odatda qorong’i tushgach olovni eng muhtasham holatida ko’rish uchun yuqoriga chiqishni afzal ko’radilar.
Wikimedia research dossier · Oxirgi tekshiruv: 2026-10-18 12:39:59
